DEX (zdecentralizowana giełda) — czym jest i jak zacząć

Wyobraź sobie, że jest początek listopada 2022 roku. Budzisz się i zamiast porannej kawy „budzi” cię wiadomość: giełda FTX wstrzymała wypłaty. Podobno tymczasowo, ale sam fakt przeraża. Kilka godzin później aplikacja i strona internetowa przestają się w ogóle otwierać.

Wpatrujesz się w ekran i nie możesz przetworzyć tej „superpozycji”: pieniądze jakby są, ale w rzeczywistości ich nie ma. Wsparcie milknie, media społecznościowe huczą, a wszyscy mówią o bankructwie.

Znana historia kolejnej scentralizowanej giełdy krypto, która tym razem padła nie z powodu hacku czy problemów technicznych, lecz organizacyjnych. Konkretnie — z powodu niewłaściwego wykorzystania środków klientów. Swoją drogą, w marcu 2024 roku Sam Bankman-Fried (CEO FTX) został skazany na 25 lat więzienia, ale to już osobna historia.

Dobrze, że nie trzymałeś swoich kryptoaktywów wyłącznie na scentralizowanej giełdzie (CEX): część płynności miałeś na DEX, a część tokenów trzymałeś w portfelu cold wallet.

Podczas gdy tysiące klientów FTX liczyło straty po utracie dostępu do kryptowalut przechowywanych na tej scentralizowanej giełdzie, ty wciąż miałeś inne narzędzie — DEX (zdecentralizowaną giełdę). Środki, które trzymałeś na zdecentralizowanej platformie, pozwoliły ci działać. Wykorzystując je, otworzyłeś pozycje short na tokenie FTX i monecie SOL — ponieważ Alameda, fundusz powiązany z giełdą, był jednym z największych posiadaczy tej monety. Nie uratowało to sytuacji w pełni, ale pomogło w pewnym stopniu ograniczyć straty.

Ta historia jest w pełni prawdziwa. Upadek FTX obnażył słabość scentralizowanych platform. Wtedy wiele osób zrozumiało różnicę między „widzę swoje saldo” a „faktycznie posiadam swoje krypto”.

Od tamtej pory znane krypto-hasło „not your keys — not your crypto” dla wielu przestało być tylko chwytliwą frazą i stało się główną zasadą korzystania z kryptowalut.

Wyobraź sobie teraz giełdę, która w ogóle nie przechowuje twoich pieniędzy, a jedynie pomaga ci realizować transakcje. Twoje krypto zawsze pozostaje w twoim portfelu. Brak pośredników, brak ryzyka, że ktoś zamrozi twoje aktywa.
Brzmi kusząco?

W rzeczywistości taka technologia już istnieje — tak właśnie działają DEX-y. Czym więc jest DEX?

DEX to zdecentralizowana giełda kryptowalut, na której kryptowaluty są wymieniane bezpośrednio między użytkownikami za pomocą smart kontraktów.

Przyjrzyjmy się bliżej temu, jak działają zdecentralizowane giełdy (DEX), dlaczego mogą być lepsze od tradycyjnych giełd, jakie ryzyka istnieją i dlaczego po FTX tak wiele osób zainteresowało się DEX-ami.

Jak działają DEX-y?

Istnieją dwa główne typy: DEX-y z księgą zleceń oraz DEX-y oparte na AMM.

DEX-y z księgą zleceń (Order Book DEX)

To klasyczny model z księgą zleceń („głębokość” giełdy) i wieloma zleceniami kupna oraz sprzedaży. Gdy twoje zlecenie dopasuje się do czyjegoś, następuje swap.

Wszystkie te zlecenia były przechowywane w blockchainie Ethereum i przetwarzane przez smart kontrakty, co oznaczało, po pierwsze, opóźnienia, a po drugie — nie było to tanie. Dlatego pojawiły się rozwiązania Layer 2 — technologie, które przetwarzają wszystko poza głównym blockchainem.

Na przykład dYdX działa w ten sposób, łącząc szybkość scentralizowanych giełd z decentralizacją. Można tam nawet handlować z dźwignią oraz kontraktami futures.

DEX-y oparte na AMM (Automated Market Maker)

To prawdopodobnie najpopularniejszy model obecnie. AMM to jak robot-giełda: ustala cenę przy użyciu matematyki, bez żadnych zleceń. Wyobraź sobie skrytkę: wpłacasz ETH i wypłacasz USDT. Skrytka nie szuka kupujących; po prostu oblicza, ile USDT ci wydać, na podstawie tego, ile ETH i USDT już posiada.

Wzór jest prosty: ilość jednego tokena \ ilość drugiego tokena = stała.

Na przykład pula ma 10 ETH i 30 000 USDT. Decydujesz się kupić 1 ETH. ETH spada do 9, a USDT musi wzrosnąć do 33 333, aby stała pozostała taka sama. Innymi słowy, zapłaciłeś 3 333 USDT za 1 ETH.

Pule płynności (Liquidity Pools)

Aby jasno zrozumieć, czym jest pula płynności, pomyśl o niej jak o zbiorniku lub rodzaju „skarbonki” wypełnionej nie monetami, lecz tokenami krypto. Zawartość tej „skarbonki” napędza swapy na DEX. Co więcej, to sami użytkownicy wypełniają ten „zbiornik”. Dlaczego mieliby to robić? Ponieważ zarabiają na tym pasywny dochód.

Jak do tego wejść?

1. Wpłacasz dwie różne kryptowaluty tak, aby ich wartość była równa (np. ETH o wartości 1 000 USD i USDT o wartości 1 000 USD), choć czasem można wpłacić jedną monetę, a podział następuje automatycznie.
2. Otrzymujesz specjalne tokeny LP, które potwierdzają, że dostarczyłeś środki.
3. Przy każdym swapie użytkownicy płacą opłatę, a część tej opłaty trafia do ciebie.
4. Gdy chcesz wypłacić środki, po prostu wymieniasz tokeny LP z powrotem na kryptowaluty plus swoją część opłat.

Na przykład, jeśli dodasz płynność do puli ETH/USDT na Uniswap z opłatą 0,3%, gdzie dziennie handluje się łącznie około 15 mln USD, i zapewnisz 1 000 USD w ETH oraz 1 000 USD w USDT, twój dochód w scenariuszu bazowym wyniesie około 0,5–2 USDT dziennie lub 15–60 USDT miesięcznie (APY 7–30%).

Przegląd popularnych DEX-ów

Dziś ekosystem zdecentralizowanych giełd jest ogromny i szybko rośnie. Niedawno w czołówce DEX-ów były Uniswap, PancakeSwap, Curve Finance, 1inch i dYdX, ale ostatnio pojawiły się nowe „twarze”, takie jak PumpSwap i OpenOcean, które szybko wspięły się w rankingach według 24-godzinnego wolumenu obrotu.

Spójrzmy na najpopularniejsze platformy warte twojej uwagi:

PumpSwap

Stosunkowo nowy DEX skoncentrowany na tokenach meme oraz wschodzących kryptowalutach, które szybko nabierają rozpędu. Według danych agregatorów platforma ta zajmuje jedno z wiodących miejsc pod względem 24-godzinnego wolumenu obrotu (ponad 8 mld USD), pokazując wysoką płynność i aktywne pary handlowe.

Uniswap

Pionier modelu AMM (uruchomiony w 2018 r.) i największy DEX na Ethereum. Łatwy w użyciu, ogromna płynność, obsługuje tysiące tokenów. To swego rodzaju benchmark dla większości nowoczesnych DEX-ów.

PancakeSwap

Najpopularniejszy DEX na BNB Smart Chain (dawniej Binance Smart Chain). Idealny dla początkujących ze względu na niskie koszty gas. Oprócz handlu PancakeSwap oferuje staking, farming oraz różne loterie.

Curve Finance

Specjalizuje się w wymianie stablecoinów (USDT, USDC, DAI itd.). Używa własnej formuły AMM zoptymalizowanej pod stablecoiny. Jeśli musisz wymienić 100 000 USDT na USDC, Curve zwykle zaoferuje najlepszą cenę spośród DEX-ów.

1inch

Technicznie rzecz biorąc, nie jest to klasyczny DEX, lecz agregator DEX. 1inch wyszukuje najlepszy kurs wśród dziesiątek zdecentralizowanych giełd i automatycznie dzieli swap na wiele miejsc, aby zoptymalizować finalną cenę.

OpenOcean

Kolejny agregator DEX nowej generacji: dzięki własnemu inteligentnemu algorytmowi analizuje pule płynności, ceny i opłaty w wielu blockchainach oraz realizuje cross-chain swap kryptowalut, układając najkorzystniejsze trasy przez różne zdecentralizowane protokoły i sieci.

dYdX

DEX oparty na księdze zleceń (wspomniany wyżej). Działa na własnym rozwiązaniu Layer 2 i oferuje handel z depozytem zabezpieczającym oraz perpetual futures — narzędzia dla doświadczonych traderów. Jeśli chcesz profesjonalnego doświadczenia giełdowego bez centralizacji, dYdX to mocny wybór.

Raydium

Wiodący DEX w blockchainie Solana. Szybkość transakcji liczona jest w sekundach, a opłaty to ułamki centa. Łączy model AMM z integracją z centralną księgą zleceń Serum, co może zapewniać lepszą płynność i wycenę.

Porównanie DEX vs CEX: zalety i wady

Jak już ustaliliśmy, istnieją dwa typy giełd kryptowalut: scentralizowane i zdecentralizowane. Oba mają swoje zalety i zwolenników: CEX oferują prostotę i szybkość, a DEX zapewniają kontrolę nad środkami i względną prywatność. Aby wybrać, co jest dla ciebie najlepsze, musisz zrozumieć kluczowe plusy i minusy.

Oto tabela porównawcza CEX vs DEX, skupiona na praktycznych zaletach i wadach:

Główne ryzyka korzystania z DEX

Impermanent Loss

Impermanent Loss (IL), czyli straty tymczasowe, to najczęstsze i jedno z największych ryzyk podczas korzystania z DEX-ów. Szczególnie dotyczy to dostawców płynności. IL występuje, gdy zmienia się proporcja tokenów w puli, a użytkownicy kończą z mniejszą wartością niż mieliby, gdyby po prostu trzymali tokeny.

Przykład: wpłacasz do puli 1 ETH (2 000 USD) + 2 000 USDT (łącznie 4 000 USD). Miesiąc później ETH rośnie do 3 000 USD. Gdybyś po prostu trzymał, miałbyś 5 000 USD. Ale pula się równoważy i kończysz z 0,816 ETH (2 449 USD) + 2 449 USDT (łącznie 4 898 USD). IL to różnica 102 USD.

Dlaczego jest „tymczasowy”? Ponieważ jeśli cena wróci, strata znika. Staje się realna, gdy wypłacasz płynność.

Kiedy IL jest największy? Gdy ceny gwałtownie się poruszają. Jeśli ETH podwaja wartość, IL wynosi około 5,7%. Jeśli wzrośnie pięciokrotnie, IL to już około 25%.

Jak zmniejszyć ryzyko? Wybieraj pule stablecoinów (USDC/USDT), upewnij się, że opłaty mogą pokryć potencjalne straty i unikaj par z bardzo zmiennymi monetami.

Ryzyka smart kontraktów

Smart kontrakty napędzają i automatyzują DEX-y, ale mają też własne ryzyka. Każdy błąd w kodzie może słono kosztować, a przycisku cofania nie ma. Nawet po audytach nie należy ślepo ufać protokołom: audyt zmniejsza ryzyko, ale nie czyni systemu idealnym. Kod może zawierać podatności, a haker, który znajdzie błąd, może opróżnić pulę ze środków.

Jak ograniczyć ryzyko:

• Korzystaj ze sprawdzonych DEX-ów z audytami
• Unikaj nowych projektów z nierealnym APY
• Dywersyfikuj — trzymaj różne aktywa na różnych DEX-ach
• Nie koncentruj całego krypto w jednym protokole
• Korzystaj z wielu portfeli krypto
• Śledź aktualizacje projektu w social media

Scam tokeny

Nie jest tajemnicą, że dziś tokeny może wybić praktycznie każdy. Wiele z nich powstaje po prostu po to, by zabrać twoje pieniądze. Obiecują wszystko, krzyczą o „ogromnym potencjale”, mówią o „super projektach” — ale za tym stoi pustka i zerowa wartość.

Najczęstsze schematy to:

• Rug Pull: twórcy biorą pieniądze i znikają.
• Honeypot: możesz kupić, ale nie możesz sprzedać.
• Podróbki: kopiują nazwy znanych projektów.

Jak możesz się chronić?

• Zweryfikuj adres kontraktu na oficjalnej stronie.
• Sprawdź płynność (poniżej 50 tys. USD to czerwona flaga).
• Zobacz, ilu posiadaczy ma token.
• Sprawdź przez TokenSniffer lub RugDoc.
• Szukaj audytów bezpieczeństwa.
• Sprawdź, czy social media projektu są faktycznie aktywne.

Błędy użytkownika

Na tradycyjnych giełdach, jeśli popełnisz błąd i na czas skontaktujesz się ze wsparciem, czasem transakcję da się cofnąć. Na DEX — nie ma na to szans, i to jest poważne.

Poniżej najczęstsze błędy użytkowników:

• Zły adres

Wysyłasz tokeny na adres smart kontraktu albo do złego portfela zamiast do portfela odbiorcy — i tyle, żegnaj tokeny.

• Zła sieć

Wysyłasz na Solana zamiast na Ethereum albo na SUI zamiast na BNB Chain — i tokeny mogą utknąć gdzieś w blockchainie na zawsze.

• Za niski gas

Ustawiasz zbyt niską opłatę gas i transakcja zawiesza się na nieokreślony czas.

• Nie kontrolujesz slippage

Ustawiasz 50%, żeby „na pewno przeszło” — a kończysz kupując półtora raza drożej.

• Ignorowanie ostrzeżeń

Portfel ostrzega cię o podejrzanym smart kontrakcie i możliwych oszustach, ale ty i tak klikasz „OK” — i środki znikają.

Aby uniknąć kłopotów:

1. Trzykrotnie sprawdź adres przed wysłaniem.
2. Upewnij się, że sieć jest właściwa.
3. Najpierw wykonaj małą transakcję testową.
4. Czytaj, co mówi ci portfel.
5. Nie spiesz się. Lepiej poświęcić 5 minut na sprawdzenie niż stracić wszystko.

Phishing

Oszuści klonują popularne DEX-y i rozsyłają ich linki wszędzie: w banerach reklamowych, w social mediach i w kampaniach e-mailowych.

Jak to wygląda:

• Fałszywe domeny, np. unisvvap.com zamiast uniswap.com.
• Fałszywe rozszerzenia MetaMask w Chrome Web Store.
• Fałszywe boty Uniswap Support na Telegramie.
• Pop-upy proszące o podłączenie portfela „do weryfikacji”.

Co się stanie, jeśli podłączysz portfel do takiej strony? Możesz dać przestępcom pozwolenie na:

• Dostęp do wszystkich twoich tokenów.
• Transfer twoich NFT.
• Zmianę ustawień twoich smart kontraktów.

Więcej o phishingu przeczytasz w naszym artykule Academy „Phishing in cryptocurrencies: schemes, signs, protection”.

Jak się chronić:

• Zapisz ulubione linki do DEX-ów w zakładkach.
• Nie klikaj reklam Google.
• Zawsze sprawdzaj URL przed podłączeniem portfela.
• Duże kwoty trzymaj na portfelach sprzętowych (Ledger, Trezor).
• Okresowo przeglądaj przyznane uprawnienia na Revoke.cash.

Jak zacząć korzystać z DEX

Chcesz spróbować zdecentralizowanych giełd? Zalecamy zaczynać od małych kwot i sieci z niskimi opłatami, takich jak BNB Chain lub Polygon. Gdy poczujesz się pewnie, przejdź na Ethereum i większe sumy. To nie jest skomplikowane — przygotowaliśmy prosty poradnik krok po kroku.

Krok 1 — zainstaluj portfel non-custodial i skonfiguruj sieć (Ethereum, BSC, Polygon itd.).

Portfel krypto non-custodial to twój osobisty sejf, w którym klucze prywatne są przechowywane wyłącznie przez ciebie. DEX-y działają tylko z takimi portfelami. Popularne portfele to:

• MetaMask

Wygodne rozszerzenie do przeglądarki lub aplikacja mobilna. Działa z Ethereum i innymi sieciami (BSC, Polygon itd.).

• Trustee Wallet

Portfel mobilny od Trustee Team, który obsługuje wiele sieci.

• Rabby Wallet

Świetna alternatywa dla MetaMask: wielofunkcyjny, przyjazny użytkownikowi portfel, który potrafi automatycznie przełączać sieci i pokazywać, w jakie narzędzia DeFi oraz pule płynności są zaangażowane twoje środki.

• OKX Wallet

Portfel mobilny od giełdy OKX, również obsługujący wiele sieci i bardzo łatwy w użyciu.

Zobaczmy proces instalacji na przykładzie MetaMask:

1. Przejdź na metamask.io
   
2. Pobierz rozszerzenie do swojej przeglądarki.
   
3. Kliknij Create a new wallet.
   
4. Utwórz silne hasło.
   
5. Zapisz seed phrase (12 lub 24 słowa) na papierze. Nigdy nie przechowuj jej online.
6. Potwierdź seed phrase, układając słowa we właściwej kolejności.

MetaMask domyślnie działa z Ethereum. Ale lepiej zacząć od innej sieci, więc skonfigurujmy BNB Smart Chain (BSC):

• Otwórz MetaMask.
• Kliknij listę sieci u góry.
  
• Kliknij Add network → Add network manually.
  
• Wpisz dane sieci BSC:
  • Network Name: BNB Smart Chain
  • RPC URL: https://bsc-dataseed1.binance.org/
  • Chain ID: 56
  • Currency Symbol: BNB
  • Block Explorer: https://bscscan.com
• Zapisz.
  

Albo po prostu wejdź na chainlist.org i dodaj dowolną sieć.

Krok 2: doładuj portfel

Aby opłacać opłaty sieciowe (gas), musisz mieć na saldzie natywną monetę danej sieci:

• Ethereum — ETH
• BNB Chain — BNB
• Polygon — POL
• Arbitrum — ETH

Jak doładować:

Kup na scentralizowanych giełdach, takich jak Binance lub Coinbase, i wypłać na swój adres MetaMask w wymaganej sieci. Albo użyj MoonPay lub Simplex, które są wbudowane w MetaMask.

Ile potrzebujesz na start:

• Ethereum: 50–100 USD
• BNB Chain: 10–20 USD
• Polygon lub Arbitrum: 5–10 USD

Krok 3: wybierz DEX dla wymaganej sieci.

Każdy DEX działa na określonych blockchainach:

• Ethereum → Uniswap, Curve, 1inch
• BNB Chain → PancakeSwap, Biswap
• Polygon → QuickSwap, Uniswap
• Arbitrum → Uniswap, Camelot
• Solana → Raydium, JUP, Orca

Polecamy spróbować PancakeSwap na BNB Chain — to najłatwiejsza opcja dzięki niskim opłatom.

Krok 4: podłącz portfel do DEX.

1. Otwórz zdecentralizowaną giełdę PancakeSwap.
2. Sprawdź adres strony: https://pancakeswap.finance/
3. Kliknij Connect Wallet w prawym górnym rogu.
   
4. Wybierz MetaMask.
   
5. Potwierdź połączenie w oknie MetaMask.
6. Upewnij się, że wybrano BNB Smart Chain.

DEX widzi saldo twojego portfela, ale nie może nic zrobić bez twojej zgody, ponieważ każda czynność wymaga twojego podpisu.

Krok 5: zrób swój pierwszy swap.

A teraz najciekawsza część — swap tokenów na DEX.

1. Wybierz tokeny do swapu.

• Góra: token, który sprzedajesz (np. BNB).
• Dół: token, który kupujesz (np. USDT).
• Token możesz zmienić, klikając jego nazwę.
  

2. Wpisz kwotę.

• Wpisz kwotę w polu From lub To.
• Strona pokaże, ile otrzymasz.
• Zobaczysz kurs wymiany.
  

3. Sprawdź szczegóły.

• Price Impact — jak twój swap wpływa na cenę. Jeśli przekracza 3%, lepiej podzielić swap na kilka części.
• Minimum Received — minimalna kwota, którą otrzymasz.
• Liquidity Provider Fee — opłata puli (zwykle 0,25%).
• Route — przez jakie pule przechodzi swap.

4. Ustaw Slippage Tolerance.

• Kliknij ikonę ustawień.
• Typowo: 0,5%.
• Dla zmiennych tokenów: 1–2%.
• Nie ustawiaj więcej niż 5% „na wszelki wypadek” — możesz kupić po gorszej cenie.
  

5. Przy pierwszym swapie: włącz token (Enable).

• Jeśli wymieniasz dany token pierwszy raz, musisz przyznać DEX uprawnienia do jego użycia.
• Kliknij Enable BNB (lub inny token).
• Potwierdź w MetaMask.
• To kosztuje niewielką ilość gas.
  

6. Zrób swap.

• Kliknij Swap.
• Sprawdź wszystko w oknie potwierdzenia.
• Kliknij Confirm Swap.
• Potwierdź w MetaMask.
• Poczekaj na zakończenie.
  

7. Sprawdź wynik.

• Tokeny pojawią się w twoim portfelu.
• Transakcję możesz zobaczyć w Block Explorer (BSCScan dla BNB Chain).

Gratulacje! Wykonałeś swój pierwszy swap na zdecentralizowanej giełdzie i stałeś się częścią DeFi. Ale to dopiero początek: możesz przejść do stakingu, farmingu i innych narzędzi oferowanych przez zdecentralizowane finanse.

Gdy poczujesz się pewnie, spróbuj innych sieci i DEX-ów. Na Polygon transakcje są prawie darmowe. Ethereum ma najgłębszą płynność. Solana jest niesamowicie szybka. Eksperymentuj — ale zaczynaj od małych kwot.

Podsumowanie

Zdecentralizowane giełdy (DEX) to nie tylko alternatywa dla scentralizowanych gigantów takich jak Binance czy Coinbase. To fundament nowego systemu finansowego, w którym wszystko jest otwarte i transparentne, nie ma cenzury, a każdy użytkownik może zostać market makerem lub dostawcą płynności.

DEX-y zapewniają pewien poziom suwerenności i pełną swobodę w zarządzaniu pieniędzmi. Kontrolujesz swoje aktywa i nikt nie może ci mówić, co masz robić. Pamiętaj jednak: z wielką wolnością wiąże się wielka odpowiedzialność.

DEX-y i CEX-y nie są konkurentami, lecz różnymi narzędziami. Tradycyjne giełdy są wygodne do handlu spot i kontraktami futures oraz pozwalają szybko kupić lub sprzedać krypto za waluty fiat. Zdecentralizowane giełdy są dla tych, którzy chcą pełnej kontroli, interesują się innowacjami i chcą korzystać ze wszystkich zalet DeFi.

Zacznij od małych kroków: spróbuj zrobić niewielki swap na PancakeSwap i zrozum, jak działają pule płynności. Poznaj różne sieci — a gdy poczujesz się pewnie, przejdź do bardziej zaawansowanych strategii.